do powstania przeciwko Rosji. Warto zaznaczyć, że zryw był odpowiedzią na zaostrzającą się politykę Rosjan oraz tak zwaną brankę Aleksandra Wielopolskiego. Był to niespodziewany pobór do wojska rosyjskiego, który miał objąć około 12 tysięcy osób, podejrzewanych o przynależność do organizacji patriotycznych. Na wezwanie do walki z zaborcą odpowiedziało 6 tysięcy powstańców, którzy zaatakowali rosyjskie garnizony w Królestwie Polskim. W niedługim czasie działania wojenne rozszerzyły się na cały kraj, a następnie na tereny Litwy, Białorusi i Ukrainy.
Powstanie styczniowe było największym zrywem narodowym XIX w. Miało ono charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których kilkadziesiąt tysięcy zostało zabitych w walkach, blisko 1 tys. straconych, ok. 38 tys. skazanych na katorgę lub zesłanych na Syberię, a ok. 10 tys. wyemigrowało.
Za początek powstania styczniowego przyjmuje się datę 22 stycznia 1863 roku, kiedy Centralny Komitet Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał naród